BANÜ DUNE Nötrino Deneyine Katıldı

Bandırma Onyedi Eylül Üniversitesi, dünyanın en kapsamlı nötrino araştırmalarından birinde yer alacak.

Bandırma Onyedi Eylül Üniversitesi (BANÜ), 30 Kasım 2026 itibarıyla Fermi Ulusal Hızlandırıcı Laboratuvarı (Fermilab) öncülüğünde yürütülen Derin Yeraltı Nötrino Deneyi (DUNE) uluslararası iş birliğine ortak üye kurum olarak katıldı. Üniversitemizi iş birliğinde kurum sorumlu araştırmacısı Dr. Öğr. Üyesi Ayşe Bat ile Arş. Gör. Dr. Fatma Kebire Bardak Özkul temsil ediyor.

DUNE, nötrinoların özelliklerini daha yüksek duyarlılıkla incelemek amacıyla geliştirilen uluslararası bir deneydir. Farklı ülkelerden üniversiteler ve araştırma merkezleri, dedektör teknolojilerinden veri analizine kadar uzanan ortak çalışmalar yürütmektedir.

Nötrinolar, maddeyle çok zayıf etkileştikleri için incelenmesi güç temel parçacıklardır. DUNE, Fermilab’da üretilen yoğun bir nötrino demetini yaklaşık 1.300 kilometre uzaklıktaki Güney Dakota’ya göndererek nötrinoların yolculukları sırasında nasıl değiştiğini ölçmeyi hedefliyor. Deneyin Fermilab’da bulunan yakın dedektörü demeti kaynağa yakın bir noktada incelerken, uzak dedektörler ise Sanford Yeraltı Araştırma Tesisi’nde (SURF), yerin yaklaşık 1,5 kilometre altında kuruluyor.

DUNE deney düzeneği: Fermilab’da üretilen nötrino demeti, yerin içinden yaklaşık 1.300 kilometre yol alarak Güney Dakota’daki SURF tesisinde bulunan uzak dedektörlere ulaşıyor. Yakın dedektör ise demeti kaynağına yakın noktada ölçüyor. (Görsel: Fermilab)

DUNE’un temel hedefleri; nötrino ve antinötrinoların davranışları arasındaki olası farkları incelemek, nötrinoların kütle düzenini belirlemeye katkı sağlamak ve mevcut parçacık fiziği modelinin ötesine işaret edebilecek bulguları araştırmaktır. Deney ayrıca süpernova patlamalarından gelecek nötrinoları gözlemleme ve proton bozunumu gibi çok nadir olayları araştırma potansiyeline sahiptir. Bu çalışmalar, evrendeki madde-antimadde dengesizliğinin kökeni gibi temel soruların anlaşılmasına katkı sunabilir.

CERN’deki ProtoDUNE çalışmaları

DUNE’un dedektör teknolojileri, CERN Nötrino Platformu’ndaki ProtoDUNE programı kapsamında gerçek ölçekli prototiplerle test edilmektedir. CERN Kuzey Alanı’nda yürütülen bu çalışmalar, sıvı argon zaman izdüşüm odası teknolojisinin (LArTPC) performansını değerlendirmeye ve DUNE uzak dedektörlerinin işletimine hazırlanılmasına olanak sağlıyor. ProtoDUNE, dedektör kalibrasyonu, veri alma, donanım ve performans analizleri için uluslararası araştırmacılara önemli bir çalışma ortamı sunuyor.

CERN Nötrino Platformu’ndaki ProtoDUNE kriyostatlarından birinin içi, dedektör bileşenleri yerleştirilmeden önce. (Fotoğraf: CERN)

Üniversitemizin katkısı

BANÜ grubu, DUNE’daki ilk iki yıllık ortak üyelik döneminde veri alma sistemleri, dedektör işletimi, yeniden yapılandırma ve makine öğrenmesi destekli sinyal analizi alanlarında uygun çalışma başlıklarına katılmayı hedefliyor. Grup, Fermilab’daki NOvA nötrino deneyinde yürütülen nötron veri alma ve analiz çalışmalarından edindiği deneyimi DUNE’daki ilgili faaliyetlere aktarmayı planlıyor.

“DUNE, nötrino fiziğinin temel sorularını cevaplamak üzere tasarlanmış uzun soluklu bir uluslararası çalışma. Üniversitemizin bu iş birliğinde yer alması, araştırmacılarımızın ve öğrencilerimizin Fermilab ve CERN’deki bilimsel altyapıyla doğrudan temas kurmasına, ortak araştırma kültürü geliştirmesine ve somut sorumluluklar üstlenmesine olanak sağlayacak.”

— Dr. Öğr. Üyesi Ayşe Bat